Wat zijn ketonen en wat is de relatie met diabetes?

Wat zijn ketonen?

Ketonen, ook wel ketonlichamen genoemd, zijn stoffen die ontstaan wanneer je lichaam vet afbreekt om energie te maken. Normaal gesproken gebruikt het lichaam vooral glucose als brandstof. Glucose komt uit koolhydraten en wordt met behulp van insuline vanuit het bloed naar de cellen gebracht.

Als glucose niet goed beschikbaar is of niet goed door de cellen kan worden opgenomen, zoekt het lichaam een andere energiebron. Het schakelt dan over op vetverbranding. Daarbij komen ketonen vrij.

Dat proces kan in verschillende situaties optreden, bijvoorbeeld:

• als je langere tijd niet eet;
• bij een koolhydraatarm dieet;
• na intensieve lichamelijke inspanning;
• bij ziekte, koorts of infectie;
• als er te weinig insuline in het lichaam aanwezig is.

Bij mensen zonder diabetes houdt het lichaam dit meestal goed in balans. Bij diabetes is dat anders. Als er onvoldoende insuline werkt, blijft glucose in het bloed zitten. De cellen krijgen dan toch te weinig energie. Het lichaam gaat vet verbranden en daardoor kunnen ketonen oplopen.

Waarom zijn ketonen belangrijk bij diabetes?

Bij diabetes zijn ketonen belangrijk omdat ze kunnen wijzen op een tekort aan insuline. Dat geldt vooral voor mensen met diabetes type 1, maar ook mensen met diabetes type 2 kunnen in bepaalde situaties ketonen ontwikkelen. Bijvoorbeeld bij ziekte, ernstig ontregelde glucosewaarden of bij gebruik van bepaalde diabetesmedicatie.

Insuline zorgt ervoor dat glucose uit het bloed naar de cellen kan. Als er te weinig insuline is, blijft de glucosewaarde vaak hoog. Tegelijkertijd krijgen de cellen te weinig brandstof. Het lichaam reageert daarop door vet te verbranden. Dat levert ketonen op.

Een verhoogde glucosewaarde en ketonen samen zijn dus een belangrijk waarschuwingssignaal. Niet omdat elke ketonwaarde direct gevaarlijk is, maar omdat het kan betekenen dat het lichaam aan het ontregelen is.

Vooral opletten bij diabetes type 1

Bij diabetes type 1 maakt het lichaam zelf geen of nauwelijks insuline aan. Daardoor kan een tekort aan insuline sneller leiden tot ketonvorming. Een vergeten insulinedosis, een defecte insulinepomp of een infuusset die niet goed werkt, kan dan al genoeg zijn om de glucose en ketonen te laten stijgen.

Maar toch ook relevant bij diabetes type 2

Bij diabetes type 2 komt ketoacidose minder vaak voor, maar het kan wel. Vooral bij ernstige ziekte, uitdroging, sterk verhoogde glucosewaarden of bepaalde medicatie kan ketonen controle belangrijk zijn. Volg hierin altijd het advies van je arts of diabetesverpleegkundige.

Waarom meten helpt

Ketonen meten geeft extra informatie naast je glucosewaarde. Een glucosemeter vertelt hoe hoog je bloedsuiker is. Een ketonenmeting helpt inschatten of je lichaam mogelijk vet verbrandt door een tekort aan insuline. Die combinatie maakt het makkelijker om op tijd actie te ondernemen.

Wat is diabetische ketoacidose?

Diabetische ketoacidose, vaak afgekort als DKA, is een ernstige ontregeling bij diabetes. Het ontstaat wanneer er veel te weinig insuline beschikbaar is, de bloedsuiker vaak hoog blijft en het lichaam grote hoeveelheden ketonen aanmaakt. Daardoor kan het bloed verzuren.

Ketoacidose is geen gewone schommeling van de bloedsuiker. Het is een medisch spoedgeval. Zonder behandeling kan iemand ernstig uitdrogen, suf worden of zelfs bewusteloos raken.

Hoe ontstaat ketoacidose?

Ketoacidose ontstaat meestal door een combinatie van factoren:

• te weinig insuline in het lichaam;
• een stijgende of aanhoudend hoge glucosewaarde;
• extra stress voor het lichaam, zoals ziekte of infectie;
• toename van ketonen door vetverbranding;
• verlies van vocht door veel plassen, braken of koorts.

Het verraderlijke is dat het soms langzaam begint. Eerst voel je je moe, misselijk of grieperig. Daarna kunnen klachten snel ernstiger worden. Daarom is het belangrijk om bij hoge glucosewaarden en klachten niet te lang af te wachten.

Ketose is niet hetzelfde als ketoacidose

Ketose en ketoacidose worden nog weleens door elkaar gehaald. Ketose betekent dat je lichaam vet verbrandt en ketonen aanmaakt. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij weinig koolhydraten eten. Ketoacidose is iets anders: dat is een gevaarlijke verzuring van het bloed door te veel ketonen in combinatie met een tekort aan insuline.

Voor mensen met diabetes is dat onderscheid belangrijk. Ketonen op zichzelf vertellen niet het hele verhaal. De glucosewaarde, klachten, hoeveelheid insuline en algemene gezondheidstoestand bepalen samen hoe ernstig de situatie is.

Symptomen van te veel ketonen

Te veel ketonen kunnen verschillende klachten geven. Sommige klachten lijken op gewone griep of buikklachten. Daardoor wordt het risico soms onderschat.

Klachten die kunnen passen bij oplopende ketonen of diabetische ketoacidose zijn:

• veel dorst;
• veel plassen;
• droge mond;
• misselijkheid;
• braken;
• buikpijn;
• vermoeidheid of slap gevoel;
• hoofdpijn;
• spierpijn;
• snelle of diepe ademhaling;
• een adem die naar aceton of fruitig kan ruiken;
• sufheid, verwardheid of moeilijk wakker blijven.

Vooral braken, sufheid, snelle ademhaling, buikpijn en aanhoudend hoge glucosewaarden zijn signalen om serieus te nemen. Dit is geen moment om stoer door te lopen. Daar wint niemand iets mee.

Waarom klachten soms misleidend zijn

Bij ziekte stijgt de glucosewaarde vaak makkelijker. Tegelijk kan eten en drinken lastiger zijn. Daardoor kan iemand denken: ik eet bijna niets, dus mijn bloedsuiker zal wel meevallen. In werkelijkheid kan het lichaam door stresshormonen juist extra glucose aanmaken en meer insuline nodig hebben.

Daarom is meten zo belangrijk. Je gevoel is waardevol, maar bij diabetes is een meting vaak eerlijker dan je onderbuik.

Wanneer ketonen meten?

Ketonen meten is vooral zinvol wanneer er een verhoogd risico is op insulinetekort of ketoacidose. Volg altijd het persoonlijke advies van je arts of diabetesverpleegkundige. Streefwaarden en actiegrenzen verschillen per persoon.

In de praktijk wordt ketonen meten vaak aangeraden bij:

• aanhoudend hoge glucosewaarden;
• hoge glucosewaarden die niet dalen na correctie;
• ziekte, koorts of infectie;
• misselijkheid, braken of diarree;
• buikpijn of onverklaarbare vermoeidheid;
• vermoeden van een probleem met insulinepomp, pen of infuusset;
• een vergeten of mogelijk mislukte insulinedosis;
• zwangerschap bij diabetes, volgens medisch advies;
• gebruik van medicatie waarbij je behandelaar ketonencontrole adviseert.

Bij ziekte vaker controleren

Tijdens ziekte heeft het lichaam vaak meer insuline nodig, zelfs als je minder eet. Koorts, infecties en ontstekingen kunnen de glucosewaarde verhogen. Daarom adviseren zorgverleners bij ziekte vaak om glucose en ketonen vaker te controleren.

Heb je een persoonlijk ziekteplan gekregen van je diabetesverpleegkundige of arts? Gebruik dat dan als leidraad. Daarin staat meestal wanneer je moet meten, wat je met de uitslag moet doen en wanneer je moet bellen.

Meet niet alleen als je je slecht voelt

Het lastige aan ketonen is dat je ze niet altijd direct voelt. Soms lopen waarden al op voordat de klachten duidelijk worden. Bij twijfel is meten dus verstandig, zeker als je glucosewaarde hoog blijft.

Hoe meet je ketonen?

Ketonen kun je meestal op twee manieren meten: in het bloed of in de urine. Beide methoden geven nuttige informatie, maar ze werken niet precies hetzelfde.

Ketonen meten in bloed

Bij een bloedmeting gebruik je een ketonenmeter met passende ketonenteststrips. Je prikt in je vinger, brengt een druppel bloed aan op de strip en de meter toont de ketonwaarde.

Bloedmeting geeft meestal het meest actuele beeld. Je ziet beter wat er op dat moment in je lichaam gebeurt. Dat is vooral handig als je glucosewaarde hoog is, als je ziek bent of als je klachten hebt die kunnen passen bij ketoacidose.

Let goed op dat je meter geschikt is voor ketonen en dat je de juiste strips gebruikt. Niet elke glucosemeter kan ook ketonen meten. Bekijk hier de categorie ketonmeters als je wilt zien welke hulpmiddelen hiervoor beschikbaar zijn.

Ketonen meten in urine

Bij urineketonen gebruik je een urinestrip. Je houdt de strip in de urine of doopt deze kort in een schoon opvangbekertje. Daarna vergelijk je de verkleuring met de schaal op de verpakking.

Urinemeting kan nuttig zijn, maar loopt vaak wat achter. Je meet namelijk ketonen die eerder door het lichaam zijn uitgescheiden. Daardoor geeft urine minder direct inzicht dan bloed.

Bloed of urine: wat is beter?

Voor snelle besluitvorming bij diabetes heeft bloedmeting vaak de voorkeur, omdat deze actueler is. Urinemeting kan nog steeds praktisch zijn, bijvoorbeeld als eenvoudige controle of wanneer bloedmeting niet beschikbaar is. Welke methode voor jou geschikt is, hangt af van je persoonlijke situatie en het advies van je behandelaar.

Wat betekenen de waarden?

De betekenis van ketonwaarden hangt af van de meetmethode, je glucosewaarde, je klachten en je behandelplan. Gebruik daarom de grenswaarden die je arts of diabetesverpleegkundige met je heeft afgesproken.

Weet je niet goed wat je met een uitslag moet doen? Neem dan contact op met je zorgverlener. Liever één keer te vroeg bellen dan één keer te laat.

Glucose meten, teststrips en praktische hulpmiddelen

Ketonen meten staat zelden op zichzelf. De glucosewaarde, je klachten en je insulinegebruik bepalen samen wat de uitslag betekent. Daarom zijn betrouwbare meetmiddelen belangrijk.

Glucosemeters

Met een glucosemeter controleer je je bloedsuiker. Dat is belangrijk wanneer je ketonen wilt beoordelen, omdat een hoge glucosewaarde in combinatie met ketonen extra aandacht vraagt. Bij Shopvoorgezondheid vind je verschillende glucosemeters voor thuisgebruik.

Kies vooral een meter die past bij je dagelijkse situatie. Denk aan gebruiksgemak, duidelijke afleesbaarheid, beschikbaarheid van teststrips en eventuele extra functies. Een meter kan technisch prima zijn, maar als je hem onhandig vindt, blijft hij vaak in de la liggen. En daar meet hij opvallend weinig.

Glucose-teststrips en ketonenteststrips

Teststrips moeten passen bij de meter die je gebruikt. Dat geldt voor glucose-teststrips en voor ketonenteststrips. Controleer daarom altijd het merk, type en de houdbaarheidsdatum van je strips.

Voor glucosemetingen kun je kijken bij onze glucose-teststrips. Voor algemene meetstrips vind je ook een overzicht binnen de categorie teststrips.

Lancetten

Voor bloedmetingen heb je meestal lancetten nodig. Daarmee prik je in de vinger om een kleine bloeddruppel te krijgen. Gebruik bij voorkeur een passend lancet voor je prikpen en vervang lancetten regelmatig. Dat maakt meten hygiënischer en vaak ook prettiger.

Bekijk hier de collectie lancetten.

Insuline-koeltasjes

Insuline moet goed bewaard worden. Te warm of te koud bewaren kan invloed hebben op de werking. Vooral onderweg, op vakantie of tijdens warme dagen is een goede oplossing voor vervoer handig.

Een insuline-koeltasje helpt om insuline praktischer mee te nemen en beter te beschermen tegen temperatuurschommelingen.

Wanneer direct contact opnemen met een arts?

Neem bij twijfel altijd contact op met je arts, diabetesverpleegkundige, huisartsenpost of spoedzorg. Zeker bij diabetes is het beter om een mogelijk probleem vroeg te bespreken dan te wachten tot het ernstig wordt.

Neem direct contact op met een arts of spoeddienst bij:

• hoge ketonen volgens jouw persoonlijke grenswaarden;
• braken of niet kunnen drinken;
• snelle, diepe of zware ademhaling;
• sufheid, verwardheid of moeilijk wakker blijven;
• buikpijn in combinatie met hoge glucosewaarden;
• aanhoudend hoge glucosewaarden die niet dalen na correctie;
• vermoeden dat je insulinepomp, pen of infuus set niet goed werkt;
• tekenen van uitdroging, zoals weinig plassen, droge mond of duizeligheid.

Wacht niet tot alle klachten aanwezig zijn

Je hoeft niet alle symptomen te hebben om hulp te vragen. Ketoacidose kan zich ontwikkelen terwijl je nog redelijk aanspreekbaar bent. Juist dan is snel handelen belangrijk.

Houd meetgegevens bij de hand

Bel je een zorgverlener? Houd dan je recente glucosewaarden, ketonenwaarden, insulinedoses, klachten en eventuele ziekteverschijnselen bij de hand. Dat helpt om sneller de juiste inschatting te maken.

Dit artikel is bedoeld als algemene uitleg en vervangt geen medisch advies. Gebruik bij diabetes altijd de instructies van je eigen behandelaar.

Veelgestelde vragen over ketonen en diabetes

Conclusie

Ketonen zijn een normaal onderdeel van de vetverbranding, maar bij diabetes kunnen ze een belangrijk waarschuwingssignaal zijn. Vooral bij hoge glucosewaarden, ziekte, braken, buikpijn of twijfel over insuline is ketonen meten verstandig.

De belangrijkste boodschap is simpel: kijk niet alleen naar één losse waarde. Beoordeel ketonen altijd samen met je glucosewaarde, klachten en persoonlijke behandeladvies. Bij twijfel neem je contact op met je zorgverlener.

Wil je thuis goed voorbereid zijn? Bekijk dan de meetproducten van Shopvoorgezondheid, zoals ketonmeters, glucosemeters, glucose-teststrips en lancetten. Kies wat past bij jouw meter, jouw situatie en het advies van je behandelaar.